Een puzzelbundel maken voor de klas

Kies wat je met de puzzel wilt oefenen

Een puzzelblad is het nuttigst als je vooraf weet welke plek het in de les krijgt. Wil je woorden laten herkennen die je net hebt behandeld? Wil je dat leerlingen bij een gevonden woord ook uitleggen wat het betekent? Of zoek je een rustige activiteit die kinderen zelfstandig kunnen oppakken als ze eerder klaar zijn? In deze gids maken we een woordzoeker over de vijver en een doolhof voor wie tijd over heeft. De woordzoeker sluit aan op de les; het doolhof hoeft geen toets over de vijver te worden.

Denk bijvoorbeeld aan groep 5 of 6 in Nederland, of het derde of vierde leerjaar in Vlaanderen. De klas heeft een foto van een vijver bekeken en besproken welke dieren en planten er leven. Met de woordzoeker oefent de klas de geschreven vorm van woorden als «kikkervisje» en «waterlelie». Daarna laat een korte vraag zien of leerlingen die woorden ook kunnen gebruiken. Voor het doolhof is het doel anders: leerlingen moeten zonder hulp kunnen zien waar ze beginnen, waar ze uitkomen en wat ze onderweg mogen doen.

In het voorbeeldboek van de Boekbouwer zie je hoe puzzelpagina’s en antwoorden in één pdf bij elkaar kunnen staan. Je kunt zonder account door de pagina’s bladeren en naar de oplossingen springen. Het boek is Engelstalig en gemaakt op 6 × 9 inch. Voor de klas gebruiken we A4; het voorbeeld helpt vooral om de volgorde te zien. Houd het werkblad voor leerlingen herkenbaar apart van de sleutel die jij bij de hand wilt hebben.

Maak de woordenlijst met de les erbij

Pak de tekst, foto of woordenmuur van de les erbij. Kies woorden die leerlingen al hebben gehoord en waarvan ze de geschreven vorm mogen oefenen. Voor de vijver kun je beginnen met «kikker, riet, oever, water, libel, vijver, waterlelie, kikkervisje». Lees de lijst hardop en bedenk voor elk woord een eenvoudig voorbeeld of een plaatje. Als een term nieuw is voor een deel van de klas, bespreek hem voordat de leerlingen gaan zoeken. Anders meet je deels welke woorden leerlingen toevallig al kenden.

Let op overeenkomsten tussen woorden. «Kikker» zit ook aan het begin van «kikkervisje». Een leerling die de korte reeks in het lange woord vindt, heeft volgens de afgedrukte lijst iets logisch gedaan. Je kunt afspreken dat een woord maar op één bedoelde plek staat, maar dat is een lastige uitzondering voor een eerste werkblad. Vervang in dat geval «kikker» door «salamander» of gebruik een andere term uit de les. Controleer na het genereren of korte woorden toevallig nog ergens anders leesbaar zijn en beslis hoe je daarmee omgaat bij de nabespreking.

Schrijf zelfstandige naamwoorden in dezelfde vorm als in de les. Gebruik bijvoorbeeld enkelvoud voor de hele lijst als je het herkennen van de basisvorm oefent. Als je meerdere vormen wilt laten vergelijken, maak dat onderdeel van de opdracht. Bespreek bij een samengesteld woord waar de delen op elkaar aansluiten. Je kunt een leerling na afloop laten aangeven uit welke twee woorden «waterlelie» bestaat. De letters zoeken is dan een opstapje naar taalwerk, en je hoeft daarvoor geen extra puzzel op de pagina te zetten.

Zet de woordzoeker op en probeer hem met potlood

Voer de gecontroleerde lijst in de woordzoekergenerator in. Begin met een rooster met genoeg ruimte voor het langste woord en voldoende grote letters. Kies eerst horizontaal van links naar rechts en verticaal van boven naar beneden. Als je ook achterstevoren en diagonaal laat zoeken, demonstreer die richtingen vooraf of bewaar ze voor een volgende versie. Zo weet je beter of een leerling moeite heeft met het woord herkennen of met het volgen van een zoekrichting.

Vergelijk de lijst die op het blad komt met de gevonden woorden in de oplossing. Als het rooster een woord niet kon plaatsen, pas dan de afmetingen of de lijst aan en controleer opnieuw. Print een proef op A4 en zoek zelf twee woorden: een lang woord en een woord met letters die makkelijk door elkaar worden gehaald. Kijk ook of je het hele woord kunt omcirkelen zonder andere letters onleesbaar te maken. Een groter rooster met kleinere letters kan meer woorden bevatten, maar is niet automatisch een betere oefening.

Zet de aanwijzing vlak boven het rooster: «Zoek de acht woorden. Omcirkel elk gevonden woord en streep het af op de lijst.» Laat in een los mini-voorbeeld zien hoe je de kring zet. Gebruik een woord dat niet in de echte puzzel staat, zodat iedereen het voorbeeld mag bekijken. Laat onderaan ruimte voor één vraag, bijvoorbeeld: «Welk woord past bij een jonge kikker? Leg uit waar je die zou zoeken.» Eén of twee regels schrijfruimte zijn vaak voldoende. Zo voorkom je dat een leerling het antwoord tussen de letters moet krabbelen.

Geef leerlingen steun zonder het lesdoel te veranderen

Je kunt dezelfde woorden op twee manieren aanbieden. Op versie A staan minder extra letters en staat naast een paar woorden een plaatje. Op versie B zijn er meer afleidende letters of één extra zoekrichting. Houd de kernwoorden en de afsluitende vraag gelijk, zodat beide groepen met hetzelfde lesdoel bezig zijn. Label de bladen met neutrale namen zoals «Vijver A» en «Vijver B» en zet die labels ook op de oplossingen. Dan kan iemand bij het uitdelen de passende versie pakken zonder meteen te horen dat een klasgenoot het «moeilijke» blad heeft gekregen.

Pas de steun aan op de moeilijkheid die je werkelijk ziet. Een leerling die woorden mondeling herkent maar de rijen kwijtraakt, kan een liniaal als leesstrook gebruiken. Een leerling die al vlot zoekt maar vergeet af te strepen, heeft meer aan één herinnering naast de woordenlijst. Een leerling die «oever» wel vindt maar niet begrijpt, heeft een foto of korte uitleg nodig. Je hoeft niet in alle drie de gevallen een kleinere puzzel te maken. Kijk bij een eerste ronde vooral wat leerlingen doen op het moment dat ze vastlopen.

Bij werk in tweetallen kun je de rollen verdelen. De ene leerling kiest het volgende woord en zoekt de beginletter, de andere leest de gevonden letters hardop na. Laat ze na twee woorden wisselen. Aan het eind geeft ieder afzonderlijk één voorbeeld van een woord uit de les. Daardoor kun je horen wat beide leerlingen hebben opgepikt. Zorg dat beide kinderen de lijst kunnen zien zonder het papier telkens te draaien. Een eenvoudige opmaak met het rooster boven en de lijst eronder werkt dan vaak beter dan een smalle zijbalk.

Maak een doolhof voor leerlingen die eerder klaar zijn

Probeer met de generator voor meerdere doolhoven een paar roosters. Kies een route met voldoende brede gangen en duidelijk herkenbare openingen. Op het blad kan staan: «Breng het kikkervisje van START naar de waterplanten. Ga niet door de muren.» Gebruik een woord naast een pictogram als de afbeelding ook zwart-wit geprint moet kunnen worden. Test de dichtste bocht op het papier waarop de leerlingen straks werken. Als je met een gewoon potlood niet prettig door die bocht komt, biedt het blad minder ruimte dan het op het scherm leek te hebben.

Beslis hoe leerlingen aan het doolhof komen. Je kunt het op de achterkant van de woordzoeker zetten en erbij schrijven dat ze pas mogen omdraaien als ze hun woorden en antwoord hebben gecontroleerd. Een aparte stapel bladen kan rustiger werken als een deel van de klas de woordzoeker later afmaakt. Test bij dubbelzijdig printen of de donkere doolhofwanden door het papier schijnen. Als die achter de letters zichtbaar zijn, gebruik dan twee losse bladen of kies een minder zwaar ontwerp.

Je kunt kinderen die tijd overhouden vragen waar ze een doodlopende gang hebben herkend. Daarmee geef je ze iets om over na te denken zonder dat het doolhof een tweede lange opdracht wordt. Laat het antwoordblad één doorlopende route tonen. Vergelijk de ingang en uitgang met de versie die je gaat uitdelen. Als je de route in kleur hebt gemaakt, bekijk dan ook de grijze afdruk. Een oplossing die op papier niet loskomt van de muren, is niet bruikbaar als snelle sleutel voor de leerkracht.

Zet de activiteiten en antwoorden in een vaste volgorde

Kies A4 in de Boekbouwer en plaats eerst het blad voor de woordzoeker, daarna het doolhof en ten slotte de oplossingen. Voor een korte les is een apart titelblad meestal overbodig. Gebruik bovenaan dezelfde herkenbare kop, bijvoorbeeld «Rond de vijver», met daaronder de naam van de activiteit. Laat op het leerlingblad plaats voor naam en datum. Wil je twee niveaus aanbieden, exporteer dan één duidelijke combinatie per niveau of zorg dat in de bestandsnaam meteen staat welke bladen erin zitten.

Open de pdf na het exporteren. Schrijf op welke pagina’s je naar de kopieermachine stuurt en welke alleen voor jou zijn. Kijk naar de nummers in de pdf-lezer, want die kunnen afwijken van gedrukte paginanummers als je een voorblad gebruikt. Deel je de bestanden met ouders, maak dan bij voorkeur een aparte leerlingversie waarin de sleutel helemaal ontbreekt. Als je alleen een deel uit een pdf opslaat, open dat nieuwe bestand opnieuw voordat je het verstuurt. Zo zie je of de pagina’s in de juiste volgorde staan en of er niet toch een oplossing is meegekomen.

Geef iedere sleutel dezelfde code als het bijbehorende werkblad. De oplossing van de woordzoeker laat zien waar alle woorden staan, niet alleen welke woorden op de lijst stonden. Het antwoord van het doolhof gebruikt precies dezelfde vorm en oriëntatie als de leerlingpagina. Als je na een proef een puzzel vervangt, vervang dan ook de oplossing in de Boekbouwer en exporteer opnieuw. Open beide pagina’s direct naast elkaar; zo merk je een verkeerde sleutel sneller op dan bij een losse controle van het antwoorddeel.

Test de afdruk en bereid de nabespreking voor

Print een proef met de instelling die je in de klas gebruikt. Leg het blad plat op een tafel en kijk ernaar vanaf de leesafstand van een leerling. Zijn de I en de L goed uit elkaar te houden? Staat de woordenlijst dicht genoeg bij het rooster? Kun je naam en datum schrijven zonder de opdracht te raken? Controleer daarna of niets tegen de printrand zit. Pas het bronbestand aan als je merkt dat je iedere keer automatisch moet verkleinen. Verkleinen kan de marge wel redden, maar maakt ook letters en lijnen kleiner.

Bereid een korte uitleg voor die hetzelfde zegt als het blad. Lees de lijst samen, laat één zoekrichting zien op het bord en wijs aan waar leerlingen hun gevonden woorden afstrepen. Als je twee versies uitdeelt, laat voor beide hetzelfde voorbeeld zien. Spreek af wat kinderen doen als ze vastlopen: eerst een ander woord proberen of de beginletter bij een maatje aanwijzen. Zo voorkom je dat de klas in de eerste minuten vol handen zit terwijl je eigenlijk wilt zien wie zelfstandig met de woorden aan de slag gaat.

Kies bij het nakijken wat je wilt weten. Je kunt een gevonden woord op het bord laten aanwijzen en de klas vragen in welke richting het staat. Daarna vraagt één zin naar de betekenis: «Waarom leeft een waterlelie niet op een droge stoep?» Het zoeken en het begrijpen leveren verschillend bewijs op. Iemand die alle woorden heeft omcirkeld, kan nog moeite hebben met de begrippen. Iemand die maar drie woorden vond, kan juist goed uitleggen wat een oever is. Gebruik die informatie om te bepalen wat de volgende les terugkomt.

Houd een korte en een langere lesvariant achter de hand

Heb je nog maar tien minuten, kies dan één doel: lees de woorden samen, geef vier minuten om drie woorden te vinden en bespreek één begrip. Leg het doolhof klaar voor een ander moment. Zeg vooraf dat niemand het hele blad hoeft af te maken; zo wordt het geen snelheidswedstrijd. Laat wie eerder klaar is één woord aanwijzen dat een klasgenoot nog niet heeft gevonden en uitleggen hoe de letters lopen. Ook leerlingen die langzaam lezen, houden dan tijd over voor de afsluitende vraag.

Met twintig minuten kun je beginnen met een foto en de klas drie woorden laten voorspellen. Schrijf de voorspellingen op en pak de lijst erbij. Zoek daarna in tweetallen en laat de leerlingen terugkomen op de voorspelling: welk woord stond er wel in, welk woord niet, en welk nieuw woord past ook bij de foto? Laat ze vervolgens twee woorden gebruiken om een zin over de vijver te maken. Deze langere versie vraagt geen nieuw pdf-bestand. Hetzelfde blad ondersteunt beide lesvarianten zolang de extra opdrachten mondeling of op het bord kunnen.

Maak voor een invaller een korte notitie met het aantal kopieën, de pagina’s voor de klas en de plek van de sleutel. Bedenk ook wat er kan als de printer niet werkt. Je kunt één rooster projecteren, drie woorden samen zoeken en de gevonden woorden in schriften laten opschrijven. Test wel of de letters vanaf de achterste tafel leesbaar zijn. Bij twijfel projecteer je een ingezoomd gedeelte voor de uitleg en gebruik je de woordenlijst voor een korte mondelinge opdracht. Het doel is dat de les ook zonder precies hetzelfde materiaal door kan gaan.

Bewaar het ontwerp en pas de inhoud aan voor een volgend thema

Sla de gebruikte pdf, de woordenlijst en de antwoorden samen op. Voeg een concrete notitie toe: «De verticale woorden waren lastig, maar de meeste leerlingen konden na de les twee oeverplanten noemen.» Daarmee weet je later beter welke wijziging helpt. Bewaar ook of je enkelzijdig of dubbelzijdig hebt geprint en welke versie geschikt was voor een kort lesmoment. Een collega kan het bestand dan opnieuw gebruiken zonder alle beslissingen over vorm, moeilijkheid en afdrukinstellingen zelf te moeten uitzoeken.

Kopieer voor een volgend thema het project en geef het een nieuwe naam voordat je woorden vervangt. Bij een bosles kun je diernamen en boomsoorten vergelijken; bij aardrijkskunde kun je namen van al besproken rivieren gebruiken. Houd instructie, woordenlijst en vraag op dezelfde plek als dat in de klas goed werkte. Controleer de nieuwe lijst op woorden die deels in elkaar zitten, pas het rooster aan voor langere namen en controleer de afdruk van het drukste blad. Een oud sjabloon bespaart tijd, maar de nieuwe inhoud verdient dezelfde controle als de eerste.

Wanneer je het materiaal deelt met collega’s, vermeld dan kort voor welke groep het bedoeld is, welke begrippen al bekend moeten zijn en hoeveel tijd de kernactiviteit kost. Zet de antwoorden herkenbaar apart, zodat iemand het leerlingblad veilig kan doorsturen. Laat ruimte om de opdracht aan te passen zonder het rooster opnieuw te ontwerpen: een collega kan dezelfde puzzel gebruiken om soorten te groeperen of een verhaal bij een foto te laten schrijven. Je bundel is klaar als een ander hem kan openen, het juiste blad kan printen en begrijpt wat de leerlingen ermee moeten oefenen.

Bewaar bij een reeks werkbladen ook de oorspronkelijke woordenschat per thema. Als je na een paar weken een herhalingsles maakt, kun je terugvinden welke begrippen al aan bod kwamen en welke nog ondersteuning vragen. Kies enkele woorden uit eerdere lessen en laat leerlingen vertellen bij welke afbeelding of activiteit ze die eerder zagen. Zo wordt herhaling een bewuste keuze in plaats van toevallig dezelfde puzzel opnieuw printen. Gebruik bij een nieuwe afdruk een andere code als de plaats van de antwoorden is veranderd, zelfs als de woordenlijst hetzelfde is gebleven.